Home  |  Artikels  |  Citaten


Thatcher wou Duitse eenmaking tegenhouden


Michael Binyon, 11 september 2009


Gorbatsjov - Thatcher

Twee maanden voor de val van de Berlijnse Muur vertelde Margareth Thatcher president Gorbatsjov dat Groot-BritanniŽ noch West-Europa de eenmaking van Duitsland wilde en maakte duidelijk dat ze van de sovjetleider verwachtte dat hij alles in het werk zou stellen om de hereniging te stoppen.

In een buitengewoon openhartige ontmoeting met Gorbatsjov in Moskou in 1989 - die nooit eerder volledig bekendgemaakt werd - zei Thatcher dat de destabilisatie van Oost-Europa en het uiteenvallen van het Warschaupact niet in het belang van het Westen waren. Ze nam nota van de grote veranderingen die zich in Oost-Europa voordeden, maar ze hield vol dat het Westen niets zou ondernemen om het communisme ten val te brengen. Ook zou het niets doen om de veiligheid van de Sovjetunie in gevaar te brengen.

Zelfs 20 jaar later veroorzaken haar opmerkingen opschudding. Wat ze nog explosiever maakt is dat Thatcher toegaf dat wat ze zei sterk afweek van de publieke Westerse verklaringen en officiŽle Navocommuniquťs. Ze vertelde Gorbatsjov dat hij er geen aandacht aan moest schenken.

"We willen geen verenigd Duitsland," zei ze. "Dit zou leiden tot een wijziging van de naoorlogse grenzen, en dat kunnen we niet toelaten omdat dit de stabiliteit van de internationale situatie zou ondermijnen en onze veiligheid in gevaar zou kunnen brengen."

Haar onbuigzame standpunten kwamen aan het licht door een opmerkelijke hoeveelheid uit Moskou gesmokkelde officiŽle Kremlinverslagen. Na Gorbatsjovs aftreden in 1991 gingen kopies van de staatsarchieven naar zijn persoonlijke stichting in Moskou. Pavel Stroilov, een jonge schrijver die een paar jaar geleden onderzoek deed in de stichting, begreep de enorme historische draagwijdte van de verslagen. Hij kopieerde meer dan 1.000 afschriften van alle discussies van het Politbureau en nam ze mee toen hij naar Londen verhuisde om er zijn onderzoek verder te zetten.

Zijn kopieŽn waren juist op tijd gemaakt want alle verslagen van Politbureau­vergaderin­gen en besprekingen met buitenlandse leiders zijn nu verzegeld. De verslagen beschrij­ven uitvoerig hoe de Russen reageerden op de woelige gebeurtenissen van 1989 en ont­hullen de verwoede pogingen van Groot-BritanniŽ en Frankrijk om de Duitse eenma­king tegen te houden door de Sovjetunie aan te sporen zich ertegen te verzetten.

Ze onthullen eveneens de totale verbijstering van het Kremlin tegenover de oproer in heel Oost-Europa en de vlucht van duizenden Oost-Duitsers naar Hongarije en Tsjecho-Slowakije. En ze illustreren duidelijk Gorbatsjovs haat tegenover oude Oost-Europese communistische leiders - hij verwees ooit naar Erich Honecker als een "klootzak" - en zijn naÔeve geloof dat de Oost-Europeanen de Russen dankbaar zouden zijn voor het ontslag van deze leiders en het promoten van de perestroika.

Thatcher wist heel goed dat haar opmerkingen een rel zouden veroorzaken indien ze aan het licht zouden komen. Ze lokte reeds een controverse uit - vooral onder aanhangers van Solidarnosc in Polen en het Westen - door Gorbatsjov te vertellen dat ze "diep onder de indruk" was van de moed en het patriottisme van generaal Wojciech Jaruzelski, de Poolse communistische leider. Ze merkte goedkeurend op dat Gorbatsjov "kalm" gerea­geerd had op de resultaten van de Poolse verkiezingen, waarin de communisten voor het eerst in een vrije verkiezing in Oost-Europa waren verslagen.

"Ik begrijp uw standpunt als volgt: u verwelkomt het op eigen wijze ontwikkelen van elk land, op voorwaarde dat het Warschaupact intact blijft. Ik begrijp dit standpunt volko­men."

Vervolgens deed ze haar sensationele mededeling. Ze vroeg dat haar volgende opmer­kin­gen niet genoteerd zouden worden. Gorbatsjov ging akkoord - maar het Kremlinrap­port nam ze toch op, met de laconieke noot: "Het volgende deel van de conversatie is uit het hoofd geciteerd." Ze sprak van haar diepe "bezorgdheid" over wat in Oost-Duitsland gaande was. Ze zei dat "grote veranderingen" op til konden zijn.

En dit deed haar vrezen dat dit alles uiteindelijk zou leiden tot de Duitse eenmaking - een officieel doel van de Westerse politiek gedurende meer dan een generatie.

Gorbatsjov - Bush

Ze verzekerde Gorbatsjov dat president Bush evenmin iets wou doen dat door de Russen kon gezien worden als een bedreiging voor hun veiligheid. Dezelfde verzeke­ring werd later persoonlijk aan Gorbatsjov gegeven op de Sovjet-Amerikaanse top van Malta.

De Kremlinverslagen zijn een buitengewone momentopname van de verwarring die ge­paard ging met de val van het communisme in Oost-Europa. De Russen wisten dat Oost-Europa cruciaal was voor hun belangen, maar ze konden zich niet langer veroor­loven om het overeind te houden. En Gorbatsjov was vastbesloten om geen troepen te sturen voor alweer een ander bloederig sovjetoptreden.

Eigenaardig genoeg hebben de Russen discussies gevoerd over het zelf neerhalen van de Berlijnse Muur, zoals onthuld wordt door het verslag van een Politbureau­vergadering op 3 november 1989, zes dagen voor de val van de Muur:

[Vladimir] Krjoetsjkov [hoofd van de KGB]: Morgen zullen 500.000 mensen de straat opkomen in Berlijn en andere steden ...

Gorbatsjov: Hoopt u dat Krenz [Honeckers vervanger als partijhoofd] zal aanblij­ven? We zullen dit niet kunnen uitleggen aan onze mensen als we de DDR verlie­zen. We kunnen hem echter niet overeind houden zonder de Bondsrepubliek.

[Eduard] Sjevardnadze [Minister van Buitenlandse Zaken]: We zouden beter zelf de Muur neerhalen.

Krjoetsjkov: Het zal moeilijk zijn voor hen als wij hem neerhalen.

Gorbatsjov: Zij [Oost-Duitsland] zullen helemaal opgekocht worden ... En als ze wereldmarktprijzen bereiken zal de levensstandaard onmiddellijk dalen. Het Westen wil geen Duitse eenmaking, maar wil ons gebruiken om ze te verhinderen, om een conflict te veroorzaken tussen ons en de Bondsrepubliek teneinde de mogelijkheid van een toekomstige "samenzwering" tussen de USSR en Duitsland uit te sluiten.

Thatcher was niet de enige die bezorgd was over de gebeurtenissen in Duitsland. Een maand na de val van de Berlijnse Muur ontmoette Jacques Attali, de persoonlijke adviseur van president Mitterrand, Vadim Zagladin, een assistent van Gorbatsjov, in Kiev.

Attali zei dat Moskou's weigering om tussenbeide te komen in Oost-Duitsland "de Franse leiders had verwonderd" en vroeg zich af of "de USSR vrede had genomen met het vooruitzicht van een eengemaakt Duitsland en geen stappen wil ondernemen om dit te verhinderen. Dit heeft een angst veroorzaakt die grenst aan paniek."

Attali - Mitterrand
Attali - Mitterrand

Vervolgens verklaarde hij botweg, in navolging van Thatcher: "Frankrijk wil onder geen beding een Duitse hereniging, ook al weet het dat dit uiteindelijk onvermijde­lijk is."
In april 1990, vijf maanden na de val van de Muur, zei Attali dat het spook van de eenmaking nachtmerries aan het ver­oorzaken was onder Franse politici. Volgens de documenten zei hij tegen Mitterrand dat hij "weg zou vliegen om op Mars te gaan leven" als dit gebeurde.

Gorbatsjovs moeilijkste vergaderingen waren die met de oude garde van het Warschau­pact. Ze stonden allemaal zeer wantrouwig tegenover zijn pogingen om het communisme te hervormen. De heftigste oppositie kwam van Oost-Berlijn.

Honecker was oud, onwel en onbuigzaam. Het Oost-Duitse leiderschap vreesde dat hij de controle aan het verliezen was en wilde hem dumpen. Gorbatsjov stond erop dat zij hun zaakjes zelf uitklaarden. Egon Krenz, Honeckers plaatsvervanger, denkend dat hij hier­voor de toestemming van het Kremlin nodig had, had aan Gorbatsjov reeds een coup voorgesteld. Drie weken later werd Honecker ontslagen.

Gorbatsjov zag de chaos met eigen ogen toen hij naar Oost-Berlijn ging voor de viering­en van de 40ste verjaardag van Oost-Duitsland. Het artikel voor 9 oktober in het dag­boek van Anatoli Tsjernajev, de Kremlinassistent verantwoordelijk voor de banden met andere communistische partijen, registreert de tumultueuze situatie.

Terwijl [Michail Gorbatsjov] en Honecker samen stapten weerklonk een voortdu­rend gejuich: "Gorby! Gorby!", afkomstig van de mensenmenig­te. Niemand schonk aandacht aan Erich ... Er waren ongeveer 20 verschillende leiders aanwezig (Zhivkov, Ceaucescu, Nicaraguaan Ortega enz.) maar niemand schonk hen veel aandacht. Alle festiviteiten concentreerden zich rond Gorbatsjovs aanwezigheid in Berlijn.

Op 10 oktober zal de Socialistische Eenheidspartij van Duitsland een plenum heb­ben ... Ze zou Erich wel eens kunnen ten val brengen. Anders zal het al snel tot een bestor­ming van de Muur komen.

Tsjernajev merkte op dat "heel Europa" aan het juichen was over Gorbatsjov in Berlijn. "En iedereen fluisterde ons in het oor: 'Het is goed dat de USSR op fijnzinnige wijze zijn houding heeft meegedeeld over de Duitse eenmaking'."

Politici die Gorbatsjovs adviseurs ontmoetten doorheen Europa "zeggen in koor dat niemand een verenigd Duitsland wil". In Frankrijk, merkte hij op, overwoog Mitterrand verbazingwekkend genoeg zelfs een militaire alliantie met Rusland om de eenmaking te stoppen, "gecamoufleerd als een gezamenlijk gebruik van legers om natuurrampen te bestrijden."

Tsjernajev noteerde Gorbatsjovs minachting voor Honecker. "Michail Sergejevitsj noem­de hem een klootzak. Hij zei: 'Hij had tegen zijn volk kunnen zeggen dat hij vier opera­ties achter de rug heeft, dat hij 78 is, dat hij niet meer de kracht heeft om zijn functie nog uit te oefenen, dus of ze hem alstublieft konden laten gaan omdat hij zijn plicht ver­vuld had. In dat geval zou hij misschien een gewaardeerd figuur gebleven zijn in de geschiedenis'."

Als hij twee of drie jaar eerder was weggegaan, dan zou hij een plaats in de geschie­denis gehad hebben, zei Gorbatsjov. Nu werd Honecker "vervloekt door het volk".

Na de val van de Muur verhardde Gorbatsjov zijn verslapte houding inzake de eenma­king. In zijn top met Bush hield hij vol dat dit alleen maar zou gebeuren als een algeme­ne toenadering in Europa. Hij beschuldigde het Westen van het willen "opleggen" van Westerse waarden aan Oost-Europa.

Hij lanceerde ook een woeste aanval op Helmut Kohl, de Duitse bondskanselier, voor het bespoedigen van de discussie over de eenmaking. De volgende dag, in Moskou, beschul­dig­de hij Kohl van het stellen van een ultimatum, van het pushen van de eenmaking wegens electorale redenen en van het schenden van overeenkomsten die eerder waren gemaakt in Moskou.

Zelfs in 1990 probeerde Thatcher nog steeds de zaken te vertragen. "Ik ben ervan over­tuigd dat hereniging een lange overgangsperiode nodig heeft," vertelde ze Gorbatsjov. "Heel Europa bekijkt dit niet zonder een zekere mate van angst. Vergeet niet wie de twee wereldoorlogen gestart heeft."

Het duurde nog een jaar van harde onderhandelingen met Duitsland en de vier zegevie­rende geallieerden vooraleer een overeenkomst werd gesloten over de eenmaking.

Bron: Thatcher told Gorbachev Britain did not want German reunification.



Home  |  Artikels  |  Citaten